Triết lý giáo dục VN trong thời đại mới (Thời báo KTSG 2017)

Nguồn: https://www.thesaigontimes.vn/160434/Triet-ly-giao-duc-trong-thoi-dai-moi.html

(TBKTSG) - Triết lý giáo dục là gì mà suốt mấy chục năm nay, lúc nào cũng như đống lửa âm ỉ, chỉ chờ gặp gió là bùng lên. Mà ngọn gió đó có thể là bất cứ một thứ gì liên quan đến giáo dục. Lần này thì đó là dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra để lấy ý kiến.

Triết lý giáo dục là gì?

Một cách ngắn ngọn, triết lý giáo dục là một phát biểu ở tầm tư tưởng, nhưng cô đọng súc tích, thường chỉ trong một câu, để ai cũng thấu hiểu và thực hiện được. Nhờ đó, triết lý giáo dục trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động dạy và học, và rộng hơn là mọi hoạt động liên quan phát triển con người.

Triết lý giáo dục vì thế không nằm ở đâu xa, mà ở ngay sản phẩm đầu ra của hệ thống giáo dục, tức ở những con người mà hệ thống giáo dục đó tạo ra. Nói cách khác, triết lý giáo dục sẽ được tìm thấy trong việc trả lời câu hỏi mấu chốt nhất: Hệ thống giáo dục hướng đến việc đào tạo con người nào?

Một hành trình không có đích đến sẽ quẩn quanh mất phương hướng. Một hệ thống không có mục tiêu tường minh về đầu ra sẽ hỗn loạn không thể vận hành. 

Vì tầm quan trọng như thế, triết lý giáo dục không chỉ là tư tưởng định hướng, mà còn là hồn cốt thần sắc của cả hệ thống giáo dục đó. Dựa vào triết lý giáo dục mà toàn bộ hệ thống giáo dục cũng như các hoạt động của nó được thiết kế, vận hành và điều chỉnh.

Vì là hồn cốt thần sắc, triết lý giáo dục sẽ tự động hiện ra cho tất cả những người liên quan thấy. Khi đó, chúng ta sẽ thấy được triết lý giáo dục, cảm được triết lý giáo dục, thấu hiểu được triết lý giáo dục ở mức rất tinh tế sâu xa, từ học sinh đến giáo viên, đến các bậc phụ huynh trong nhà, chứ không phải chỉ các chuyên gia mới hiểu được.

Thay vì đào tạo con người công cụ, nền giáo dục phải chuyển hướng sang đào tạo con người tự do. Khi đó, con người sáng tạo, con người làm chủ sẽ tự nhiên xuất hiện.

Nói cách khác, khi đã có triết lý giáo dục, nó sẽ hiện ra một cách rất tự nhiên, và hiện hữu trong mọi hoạt động liên quan đến giáo dục theo cách nhất quán. Tự nhiên và nhất quán, như hơi thở, trong mọi hoạt động của hệ thống giáo dục.

Như vậy, nếu đã là triết lý giáo dục thì từ học sinh đến giáo viên, từ ông bố bà mẹ trong nhà đến nhà chuyên môn ở trong việc nghiên cứu, đều phải thấm nhuần và thấu hiểu theo cùng một cách. Triết lý giáo dục khi đó sẽ hiện diện như là chuyện thường ngày trong sinh hoạt chuyên môn ở nhà trường và bữa tối trong gia đình.

Nếu không phải là như thế, thì những phát biểu hoặc nghiên cứu nào đó về giáo dục, dù công phu tỉ mỉ bao nhiêu đi chăng nữa, cũng không phải là triết lý giáo dục, mà là triết học về giáo dục, hoặc những nghiên cứu chuyên ngành giáo dục học.

Để được như vậy, triết lý giáo dục đòi hỏi phải được phát biểu tường minh và thuyết phục từ chính Bộ giáo dục và Đào tạo. Nếu không, nó sẽ không có được tính chính danh để trở thành tư tưởng điều hành chung cho cả hệ thống. Triết lý giáo dục khi đó sẽ trở thành triết lý chui. Ai cũng cảm nhận được, nhưng không ai có thể gọi tên hoặc dám gọi tên.

Nhìn lại để đi tìm triết lý giáo dục mới cho Việt Nam

Giờ nhìn lại lịch sử giáo dục Việt Nam ta thấy, trong nền giáo dục Nho giáo, triết lý giáo dục được gói gọn trong một hình dung rất rõ ràng về sản phẩm đầu ra, đó là: Đào tạo người quân tử để làm quan. Chính nhờ triết lý này mà hệ thống giáo dục Nho giáo tồn tại được hơn hai ngàn năm. Chỉ đến khi hình mẫu về người quân tử, tức sản phẩm đầu ra của hệ thống này, không còn phù hợp với thời đại mới, thì hệ thống giáo dục này mới sụp đổ.

Nhưng kể từ ngày giành độc lập năm 1945 đến giờ, triết lý giáo dục của Việt Nam lại chưa bao giờ được phát biểu tường minh và súc tích như thế trong các lần cải cách giáo dục, ngoại trừ một phát biểu chính thức trước đây và vẫn còn phảng phất đâu đấy: Đào tạo con người mới xã hội chủ nghĩa. Nhưng con người mới xã hội chủ nghĩa là con người nào thì không ai biết, vì “đến hết thế kỷ này không biết đã có chủ nghĩa xã hội hoàn thiện ở Việt Nam hay chưa”.

Câu chuyện về triết lý giáo dục vì thế rơi vào bất định. Phát biểu vào tháng 4-2014 của cựu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Vũ Luận: Triết lý giáo dục của Việt Nam là Nghị quyết 29 của Trung ương. Nghị quyết này dài hơn 7.000 từ.

Nghị quyết 29, dù nội dung của nó hay như thế nào đi chăng nữa, nhưng với hình thức dài dòng như thế, không có cách nào đi vào phòng học và bữa cơm tối của các gia đình để hiện hữu một cách tường minh, nhất quán và tự nhiên như hơi thở.

Nghị quyết 29 vì thế, nếu chỉ xét về mặt hình thức, không thể nào là một triết lý giáo dục, theo cách hiểu đó phải là một phát biểu ngắn gọn trong một câu nhưng lại mang tầm vóc của một tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt cho sự vận hành của một hệ thống giáo dục.

Không hài lòng với việc cho rằng triết lý giáo dục của chúng ta là Nghị quyết 29, ngay sau đó tôi đã viết một bài báo có nhan đề “Gọi tên triết lý giáo dục”. Bài báo đó được viết dựa trên những phân tích và trải nghiệm của cá nhân tôi để đi đến một kết luận rằng: Nền giáo dục hiện thời có triết lý giáo dục chứ không phải là không có. Tuy rằng, nó chưa bao giờ được phát biểu tường minh. Vậy triết lý giáo dục đó là gì? Đó chính là: Đào tạo con người công cụ.

Đọc đến đây, bạn đừng cảm thấy bất ngờ hay bực mình vì nhận định quá  ư phũ phàng này. Hãy chùng lại và dành một phút để ngẫm về toàn bộ chặng đường giáo dục mình đã đi qua, bạn sẽ thấy mình đã và đang được tạo ra như một con người công cụ, nhằm đáp ứng một nhu cầu, phục vụ một hệ thống và một mục tiêu định trước.

Trong suốt cuộc đời đi học của mình, chúng ta luôn được dạy theo cách hiểu, biết và hành xử trong một khuôn mẫu định sẵn. Khác đi là không được. Khác đi là phải trả giá. Dù luôn kêu gào sáng tạo, không sáng tạo là chết, nhưng bạn hãy thử sáng tạo trong cách học, cách thi, cách hiểu, cách diễn giải thử xem, bạn sẽ phải trả giá ngay tức khắc. Lúc học thì tất cả đều phải nằm trong khuôn khổ của sách giáo khoa và sách giáo viên, trong những khuôn mẫu đã định sẵn. Lúc thi thì phải nhuần nhuyễn đề cương, vào phòng thi chỉ giống như chép lại bài đã học lòng. Lệch tủ là chết. Lỡ quên là không biết xoay sở ra sao.

Chiến tranh liên miên trong quá khứ, nơi sự tuân thủ được đặt lên hàng đầu, là môi trường thuận lợi để con người công cụ phát huy tác dụng. Điều này làm cho việc đào tạo con người công cụ có vẻ hợp lý và được việc mà không hề bị chất vấn đến nơi đến chốn. Nền văn hóa truyền thống đề cao trật tự và sự tuân thủ một chiều cũng góp phần làm cho vấn đề trở nên trầm trọng.

Áp lực thay đổi

Nhưng nay trước thách thức phải đổi mới, đặc biệt khi cách mạng công nghiệp 4.0 đang sầm sập tới, việc đào tạo con người công cụ phải bị chất vấn và loại bỏ. Những học sinh của chúng ta sau 10-20 năm nữa, khi ra trường, sẽ phải cạnh tranh nổi với các robot và trí tuệ nhân tạo. Nếu không thay đổi từ bây giờ, phần thua của những con người công cụ sẽ là cầm chắc trong tay. Vì sao? Vì với tốc độ phát triển của công nghệ hiện giờ, cạnh tranh làm công cụ với máy móc thì không có cách nào có thể thắng được.

Những ngành nghề thâm dụng lao động không còn. Những dây chuyền tự động hóa chạy bằng... cơm lúc đó cũng biến mất. Trong nhà máy, các cánh tay robot sẽ đảm nhiệm phần lớn công việc. Ô tô có thể tự lái. Máy tính tự học. Những con người công cụ không có khả năng sáng tạo, chỉ biết rập khuôn trong những điều đã được dạy, những điều lạc hậu ngay trong lúc mình được dạy, sẽ phải làm gì trong hoàn cảnh đó? Và ai sẽ chịu trách nhiệm trước hiện trạng đó, nếu không phải là những người đang giữ quyền ban ra các quyết sách hiện thời?

Vậy nên, trước khi thực hiện bất cứ một cuộc cải cách giáo dục nào, hãy một lần sòng phẳng nhìn thẳng vào triết lý giáo dục để gọi đúng tên và chất vấn sự đúng đắn của nó, để từ đó lựa chọn một triết lý giáo dục mới, phù hợp hơn cho thời đại mới.

Muốn thế, thay vì đào tạo con người công cụ, nền giáo dục phải chuyển hướng sang đào tạo con người tự do. Khi đó, con người sáng tạo, con người làm chủ sẽ tự nhiên xuất hiện.

Chừng nào chưa đạt được điều đó thì cải cách giáo dục còn rơi vào bế tắc.

Đáng đọc và suy nghĩ: Giáo dục giống như nghề nông ...

Đó là một lập luận của Mortimer J. Adler, một lập luận mà tôi đã nghe từ lâu, nhưng nay mới có dịp tìm được bài viết nguyên bản.

Tựa của bài viết ấy là "Teaching, Learning and Their Counterfeits", mà hình như có nơi đã dịch là "Giảng dạy, học tập, và giáo dục giả hiệu".

Một bài rất đáng đọc, và rất cần những nhà lãnh đạo giáo dục của ta đọc và suy nghĩ. Có thể tìm thấy nó ở đây. Link: http://www.cooperativeindividualism.org/adler_on_learning.html.

Tôi thấy bài viết rất hay, nói về triết lý giáo dục, là một việc mà VN đang rất cần vì giáo dục của mình đang thiếu triết lý, mất phương hướng một cách rõ ràng. Nhưng hình như cái link này hơi khó vào, vì không phải lúc nào tôi vào cũng được.

Xin chép ở đây một đoạn có liên quan đến ý mà tôi đã đưa lên làm tựa bài viết:

Everyone knows, or certainly should know, that indoctrination is not genuine teaching and that the results of indoctrination are the very opposite of genuine learning. Yet, as a matter of fact, much that goes on in the classrooms of our schools is no thing but indoctrination. . . . . .

How can this have come about? How can we have so misunderstood the nature of teaching and learning that their counterfeits rather than the genuine articles are rampant in our schools? The answer lies in the loss of three insights about the nature of teaching and learning, in consequence of which three mistakes are made.


1. It is mistakenly supposed that the activity of teachers is always the principal and sometimes the sole cause of the learning that occurs in students.


2. When it is said that all learning is either by instruction or by discovery, it is mistakenly supposed that what students learn by instruction is something they passively receive from their teachers.


3. The failure to distinguish genuine knowledge from mere opinion, together with the failure to distinguish impressions made on and retained by the memory from the development of understanding in the mind, arises a third mistaken suppositi on -- that genuine knowledge can be acquired without an understanding of what is known.


These three mistaken suppositions are so integrally related to one another that if any one of them is made, the other two will be made also. It is, therefore, not surprising that all three have been made by the reigning education establishment with the inevitable consequence that indoctrination has been accepted as genuine teaching instead of being abominated as a vicious counterfeit of it. Nor should it be surprising that the three basic insights, by which the mistaken suppositions can be corrected, are also so integrally related that the understanding of genuine teaching which derives from any one of these three insights will be accompanied by an understanding of genuine teaching derived from the other two. In addition, with that threefold understanding of genuine teaching will come an understanding of genuine learning as a development of the mind, not a formation of memories, and as a acquisition of knowledge and understanding, not an adoption of indoctrinated opinions.

The first of the three insights makes it clear that teaching, like farming and healing, is a cooperative, not a productive, art. The second insight is that all learning is by discovery, either by discovery alone or be discovery aided by instruction, but never by instruction alone. The third insight is that bits of information or matters of fact retained by the memory with no understanding of the information or the facts remembered is not knowledge, but mere opinion, no better than prejudices fostered by propaganda or other sourc es of indoctrination. Let me now present a slightly more expanded statement of each of these three insights.

Tóm lược đoạn trích ở trên:
1. Cần phân biệt giáo dục (education) với "nhồi sọ" hoặc "nhồi nhét kiến thức" (indoctrination)
2. Nhiều người không phân biệt được 2 khái niệm trên, nên trong thực tế, nhiều khi cái gọi là giáo dục thực ra chỉ là nhồi sọ
3. Có 3 điều ngộ nhận (misconceptions) về giáo dục, đó là:
3.1. Giáo viên là quan trọng nhất, thậm chí duy nhất, trong quá trình giáo dục, người tạo ra những kết quả của việc học (nếu có) ở người học
3.2. Vai trò của người học trong quá trình giáo dục là một vai trò thụ động tiếp nhận những gì mà giáo viên truyền đạt
3.3. Những gì người học tiếp cận và nhớ được đã có thể xem là kiến thức thực sự.

Trong những điều ngộ nhận trên, tôi cho rất tâm đắc với điều đầu tiên, khi tác giả cho rằng giáo dục giống như nghề nông (và 1 ngành khác nữa là y tế - tôi cũng đã từng phát biểu ở nhiều nơi về sự giống nhau giữa giáo dục và y tế). Ba ngành này, theo Adler, là những ngành mang tính hợp tác (cooperative) chứ không phải là ngành sản xuất (productive). Đóng giày, chế tạo xe hơi, và tất cả những ngành khác đều là các ngành sản xuất, chỉ có 3 ngành là khác thôi, đó là giáo dục, y tế, và làm nông nghiệp.

Nhưng nghề nông thì sao nào? Đây, xin các bạn đọc tiếp:

In the case of the fruits and grains, as well as edible animal organisms, prehistoric people were hunters and gatherers. This means that the edibles they consumed were all products of nature, which they merely picked or killed in order to consume them. Farming began when beings acquire the skill of working with nature to facilitate the production of fruit s and grains and also edible animal organisms. Farming thus became the first of the cooperative arts. [...] Another way of saying this is to point out that teachers, like midwives, are always dispensable. Children can be born without midwives. Knowledge and understanding can be acquired without teachers, through the purely natural operations of the human mind. Teachers who regard themselves as the principal, even the sole, cause of the learning that occurs in their students simply do not understand teaching as a cooperative art. [...] Only when teachers realize that the principal cause of the learning that occurs in a student is the activity of the student's own mind do they assume the role of cooperative artists. While the activity of the learner's mind is the principal cause of all learning, it is not the sole cause. Here the teacher steps in as a secondary and cooperative cause.

Vắn tắt: Một nhà nông giỏi là một nhà nông hiểu rõ ruộng đồng, thời tiết, hiểu lúc nào tưới nước, lúc nào bỏ phân, lúc nào cắt cỏ, và phải làm gì với loại cây nào để cho được trái ngọt, hoa thơm.... Cũng vậy với một nhà giáo, hay một bác sĩ, một y tá ...

Rất đáng đọc và suy nghĩ, các bạn ạ! Xin hãy vào, đọc và trao đổi nhé!
---
PS: Các bạn có thể tìm đọc bản dịch sang tiếng Việt ở đây.

"Phá xiềng trí não" (Brains Unchained)

Cái tựa của entry này là tựa của bài dịch (từ bản tiếng Anh) mà tôi đã thực hiện và gửi đến Tạp chí Văn hóa Nghệ An cách đây ít lâu, nay đã được đăng trên trang mạng của VHNA, và cũng in trên bản giấy (tôi chưa đọc bản giấy của tạp chí này bao giờ vì ... nó ở tuốt Nghệ An lận!) Địa chỉ trang mạng của VHNA: vanhoanghean.com.vn.

Nói thêm về VHNA. Tôi chỉ mới biết về nó đây thôi, qua lời giới thiệu của một người bạn cùng khóa từ thời học đại học, PGS TS Đoàn Lê Giang, hiện là Trưởng khoa Ngữ văn trường ĐHKHXH-NV (bạn cùng khóa, nhưng khác khoa - tôi học Ngữ văn Anh, bạn Giang học Ngữ văn Việt!)

Tôi lên trên đó đọc, và ngạc nhiên về sự phong phú và mới mẻ của tờ tạp chí. Và sự ... cởi mở nữa, vì tôi nghĩ có một số vấn đề không dễ ai đăng (có lẽ trừ Tia Sáng, là tờ tạp chí tôi cũng đánh giá cao, và cũng mới cộng tác đây thôi). Vì vậy, nên tôi viết mấy giòng để giới thiệu tờ tạp chí của Nghệ An, quê hương của ông đồ xứ Nghệ, đến các bạn bè hay đọc blog này của tôi.

Giờ thì nói về bài dịch mà tôi đã lấy tựa của nó đặt cho tựa entry này. Đây là một bài tôi tìm được trên một trang mạng của TQ cách đây cả tháng, và thấy nó rất hay. Vì nó chỉ ra đúng vấn đề mà giáo dục đang gặp phải, đó là vấn đề quan niệm về giáo dục, hay, như người ta hay nói, là vấn đề triết lý giáo dục. Rất cần cho mọi người VN đọc và suy nghĩ, theo kiểu: trông người, ngẫm đến ta.

Bài dịch ấy, có thể tìm thấy ở đây. Mong mọi người đọc và chia sẻ bằng comment trên trang này nhé. Tôi đang bận quá, nhưng hy vọng sẽ có dịp quay lại để trích dẫn và bình luận vài đoạn trong bài dịch mà tôi rất thích.

Enjoy!