XẾP HẠNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM: NÊN HAY KHÔNG NÊN?
Vũ Thị Phương Anh
(Bài sắp đăng trên tạp chí Văn hóa Nghệ An)
(Bài sắp đăng trên tạp chí Văn hóa Nghệ An)
Kết quả xếp hạng 49
trường đại học Việt Nam do một nhóm chuyên gia độc lập thực hiện và công bố
cách đây không lâu đã khiến cho đề tài xếp hạng đại học một lần nữa làm nóng dư
luận. Như có thể đoán trước, kết quả xếp hạng này đã gây ra các phản ứng
rất khác nhau, thậm chí hoàn toàn trái ngược, ở các nhóm đối tượng khác nhau.
Sẽ không có gì
ngạc nhiên khi những phản ứng trái ngược này đến từ các trường là đối tượng của
bảng xếp hạng. Như thường thấy, các trường có thứ hạng cao trong có khuynh
hướng cho rằng thứ hạng mà nhà trường đạt được đã phản ánh chính xác những nỗ
lực thành tựu của trường trên các khía cạnh được xếp hạng. Ngược lại, những
trường có thứ hạng không như mong muốn thường chỉ ra nhiều chứng cứ về những
sai sót và nhầm lẫn về phương pháp hoặc dữ liệu xếp hạng, hoặc thậm chí hoàn
toàn phản đối việc xếp hạng vì không thể sử dụng cùng một thước đo để xếp hạng
các trường có sứ mạng, phạm vi hoạt động, và đặc điểm đôi khi rất khác
nhau.
Đáng quan tâm
hơn là phản ứng của giới nghiên cứu và quản lý vĩ mô về giáo dục đại học -
những người không phải là đối tượng của việc xếp hạng, và vì vậy không chịu bất
kỳ sức ép tâm lý nào trước các kết quả xếp hạng. Thật lạ lùng, ngay cả ở đây
cũng tồn tại sự bất đồng quan điểm tương tự. Một mặt, sự ra đời của một bảng
xếp hạng đại học riêng của Việt Nam đã nhận được sự ủng hộ nhiệt tình từ các
nhà nghiên cứu và đặc biệt là các nhà chính sách. Những người này tin rằng xếp
hạng là một trong những phương cách quản lý chất lượng hữu hiệu và rất cần
thiết trong giai đoạn hiện nay, vì nó cung cấp thông tin rõ ràng, minh bạch và
dễ sử dụng đến toàn thể xã hội để có thể giám sát các hoạt động và đánh giá các
thành tựu của các trường.
Sự ủng hộ này được thể
hiện qua những bài viết khen ngợi việc công bố kết quả xếp hạng vừa qua như một
nỗ lực đáng trân trọng và cần được cổ vũ, vì nó "góp phần khiến xã hội nhìn nhận lại giá trị cốt lõi của giáo dục đại
học theo hướng tiệm cận dần những chuẩn mực và thông lệ quốc tế" và
thậm chí có thể khiến "các nhà
làm chính sách, các trường đại học phải xem lại công việc của mình"
[1].
Bên cạnh những lời khen ngợi và cổ vũ nói trên, cũng tồn
tại không ít những nghi ngại cùng những lời cảnh báo từ giới nghiên cứu rằng cần
phải rất thận trọng với mọi bảng xếp hạng, đặc biệt là bảng xếp hạng mới
của nhóm nghiên cứu độc lập vừa công bố vì giá trị của nó còn cần được thời
gian kiểm chứng. Rõ ràng là kết quả xếp hạng vừa qua vẫn có những điểm chưa rõ
ràng (liệu có thể tin được giá trị của
các số liệu tự khai?), thiếu chính xác (kết
quả xếp hạng cơ sở vật chất của một số trường dường như không phản ánh đúng
thực tế?), hoặc không phù hợp (liệu
có thể so sánh tỷ lệ giảng viên của một trường thuộc khối ngành kỹ thuật với
một trường chuyên đào tạo các ngành xã hội - nhân văn?).
Khi những câu hỏi trên - và rất nhiều câu hỏi tương tự khác - chưa
có câu trả lời thỏa đáng, thì những thông tin do bảng xếp hạng đại học Việt Nam
vừa đưa ra chỉ có giá trị tham khảo hết sức hạn chế. Đó là chưa kể
những tác hại khó lường của việc xếp hạng ở một nơi đầy "bệnh thành
tích" như Việt Nam, như việc "mượn tên" những người có học
hàm, học vị để tăng tỷ lệ giáo sư, tiến sĩ của một trường, hoặc
"mua bài báo" của những giảng viên đã có sẵn thành tích khoa học từ
nước ngoài để tang điểm trong các bảng xếp hạng - những hiện tượng đã lác đác
xảy ra và có xu hướng ngày càng trở nên phổ biến ở Việt Nam.
Vậy đâu là chân lý? Thực
ra, dù chúng ta có muốn hay không thì – như nhận định của các chuyên gia quốc
tế – "trò chơi xếp hạng đại học" sẽ vẫn tiếp tục tồn tại để đáp
ứng đòi hỏi về thông tin của "người tiêu dùng giáo dục". Sự gia tăng
các bảng xếp hạng và số lượng các trường sử dụng thứ hạng cao trên các bảng xếp
hạng như một công cụ thông tin (đúng hơn là “công cụ tiếp thị”), để thu hút
sinh viên trong thị trường giáo dục đại học đầy cạnh tranh ngày nay là một điều
hầu như chắc chắn.
Và, như mọi loại công
cụ chuyên nghiệp, để sử dụng chúng một cách có hiệu quả và tránh được những rủi
ro tiềm ẩn, thì người sử dụng công cụ cần hiểu rõ những đặc điểm và tính năng
của loại công cụ mà mình đang sử dụng. Cụ thể, để xác định giá trị thông tin mà
một bảng xếp hạng có thể cung cấp, mỗi người cần phải tự trả lời được cho mình ít
nhất là ba (03) câu hỏi dưới đây:
(1) Liệu có thể xếp
hạng được tất cả các khía cạnh đa dạng của một trường đại học hay không? Nếu
câu trả lời là không, thì cần phải ý thức rõ những khía cạnh nào có thể xếp
hạng của một trường đại học và những khía cạnh nào là không, để tránh việc khái
quát hóa quá mức. Ai cũng biết rằng một trường có nhiều thành tựu về nghiên cứu
và vì thế có thứ hạng cao trong các bảng xếp hạng chưa chắc đã là một trường
quan đến việc việc chăm sóc học viên hoặc chú trọng đến việc giảng dạy
tốt).
(2) Bảng xếp hạng đang
được sử dụng có phù hợp với sứ mạng của trường đại học được xếp hạng hay không?
Nếu một bảng xếp hạng dành một trọng số đáng kể cho các thành tựu về nghiên cứu
khoa học (là điều thường xảy ra vì việc cho điểm các thành tích khoa học dựa
trên số lượng công bố và nơi công bố thì dễ hơn là cho điểm mức độ hiệu quả của
việc giảng dạy), thì một trường đại học với sứ mạng giảng dạy và đang thực hiện
tốt sứ mạng đó của mình sẽ chẳng có lý do gì để buồn phiền khi không đạt được
thứ hạng cao trong một bảng xếp hạng hoàn toàn không phù hợp với mình.
(3) Dữ liệu được sử
dụng để xếp hạng có tin cậy được không, và làm thế nào để kiểm chứng điều này?
Đây là một câu hỏi quan trọng đối với tất cả các bảng xếp hạng trên thế giới,
và đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam, khi các số liệu của chúng ta thường
mang tính đối phó và hình thức, hơn là phản ánh thực trạng của một trường đại
học. Một khi số liệu được dùng để xếp hạng không chính xác thì việc xếp hạng
thực sự là một việc làm vô ích.
Cuối cùng, để trả lời
cho câu hỏi mà một số người đang đặt ra và kỳ vọng là liệu có thể sử dụng bảng
xếp hạng vừa công bố (hoặc một phiên bản tương tự) để triển khai việc phân tầng
và xếp hạng các trường đại học Việt Nam như đã được quy định trong Nghị định số
72/2015/NĐ-CP của Chính phủ, tôi tin rằng chừng nào mà căn bệnh thành tích
trong giáo dục của Việt Nam vẫn còn chưa được chữa trị dứt điểm, thì câu phát
biểu của tác giả Vardi trong bài viết "Academic rankings considered
harmful" (Xếp hạng đại học được cho
là có hại) được công bố năm 2016 vẫn còn nguyên giá trị [2].
Phát biểu ấy như sau:
Tôi tin rằng
xếp hạng đại học [nhìn chung] là có hại. Chúng ta có trách nhiệm phải thông tin
tốt hơn đến công chúng, bằng cách chấm dứt "trò chơi xếp hạng" và
[thay vào đó là] cung cấp đến công chúng những thông tin thực sự có liên quan.
No comments:
Post a Comment